МУЗЫКА - бала тарбиялоодогу негизги курал

Бала түйүлдүк кезинде эле ар кандай үндөрдү уга баштайт. Бул үндөр эненин үнү, жүрөктүн согушу, кандын агышы жана башкалар болушу мүмкүн. Алар түйүлдүк үчүн музыкадай сезилип, ага тынчтык, коопсуздук тартуулайт. Дал ушул убактан баштап музыка баланын жашоосунда маанилүү ролду ойноп, өмүрүнүн аягына чейин таасир берет.

Түйүлдүктүн кулагы 5 жумалыгында пайда болуп, 16 жумалыгынан баштап кулак өз кызматын аткарып, бала музыканы кабыл ала баштайт. Бул мезгилде түйүлдүк ырдын текстин түшүнбөгөнү менен обонун жакшы кабыл алат. Музыканы балага бир күндө 2-3 жолу 20-30 мүнөттөн угузуу керектиги илимде айтылып келет. Баланы тамактандырганга чейин шаңдуу, андан кийин тынч, жай ыргактагы музыка угузган туура.

 

Музыканын балага таасири

– Баланын эс тутумун жакшыртат. Бала ырдын музыкасы менен текстин аңдап-туюп, эсине да сактап кала алат.

– Сүйлөө кебин калыптандырат. Сүйүктүү ырын угуп, кайталап атып бала үнүн машыктырат. Натыйжада сүйлөө кеби бат өнүгөт.

– Эмоционалдык абалын жөнгө салат. Активдүү балдардын эмоциясы тынч, ал эми пассивдүү балдардын эмоциясы шаңдуу музыка менен бир калыпка келет.

– Ара төрөлгөн балдардын өнүгүүсүнө жардам берет. Убагына жетпей төрөлгөн балага тынбай музыка уктурса, ага салмак кошулуп, өнүгүүсү калыпка келери илимде далилденген.

– Чыгармачылык жөндөмүн өстүрөт. Музыканы угуу менен балада кызыгуу пайда болуп, чыгармачыл болуусуна жардам берет.

– Жазуу жана математикалык жөндөмдөрүн өстүрөт. Музыканы тынбай угуу жана музыкалык аспаптарда ойноо менен бала жазууну жана эсептөөнү үйрөнөт. Ошондой эле уюштуруучулук жөндөмү, колдорунун кыймылы өсөт.

– Музыкалык табитин ойготот. Ар кандай музыканы угуу менен бала кандай музыка жагарын өзү тандайт.

– Кыймылын, өзүн алып жүрүүсүн оңдойт. Музыка укканда бала кыймылдабай койбойт. Музыканын коштоосунда ар кандай физикалык көнүгүүлөрдү жасоо менен баланын басышы, ийнин кармоосу оңолот.

– Дем алуусу жакшырат. Ырды кайталоодо терең дем алып атып дем алуусу жакшырат.

– Кругозору кеңеет. Окуя, каармандар камтылган ырларды угуу менен баланын дүйнө таанымы өсөт.

 

Кайсы курактагы балага кандай музыка ылайыктуу?

Түйүлдүк кез. Бул кезде классикалык жанрдагы музыканы уктуруу ылайыктуу. Анткени классикалык музыка түйүлдүккө эмоционалдык пайда келтирет: тынчтандырат, эс алдырат, сергитет, активдүү кылат. Психологдордун ою боюнча, төрөлгөнгө чейин классикалык музыканы угуп чоңойгон ымыркай физикалык жана психикалык жактан жакшы өнүгөт, бир нерсени бат үйрөнөт жана эрте тили чыгып, так сүйлөйт.

Ымыркай кез. Бул кезде музыка баланын жашоосунда көбүрөөк роль ойноп калат. Баланы сергитүү үчүн көңүлдүү, динамикалуу ырларды, уктар алдында же кежирленип жатканда тынч, бир калыптагы ырларды угузуу керек.

Алгачкы балалык. Бул куракта бешик ыры абдан таасирдүү болуп саналат. Аны эне өзү ырдап берсе андан жакшы. Айрым энелер ырга жокмун деп даяр ырды коюп беришет. Бул туура эмес. Энесинин үнү кандай болсо да бала үчүн эң жагымдуу музыка.

Мектеп жашына чейинки курак. Бул куракта музыка баланын фантазиясынын өнүгүшүнө жакшы таасир тийгизет. 5-6 жаштагы бала көргөн мультфильминдеги музыканы укканда дароо ошол мультфильмдеги каармандардын образы, көрүнүштөр көз алдына келип алардын сүрөтүн кагазга да түшүрүп бере алат.

Кенже мектеп курагы. 7-11 жаштагы балдарга классикалык музыка менен катар “Бекбекей”, “Шырылдаң”, “Оп майда” сыяктуу элдик ырларды да угузуу керек. Муну менен баланын жан дүйнөсү байыйт. Элдик ырларды угузуп эле тим болбостон, баланын өзүнө да жаттатып, ырдатуу керек.

 

Балага кайсы музыкалар сунушталбайт?

1. Ызы-чуулуу жана үнү абдан катуу музыка. Мисалы, рок-музыка баланын эмоциясына терс таасир тийгизип, агрессивдүү кылып коёт. Мындай музыка менен чоңойгон бала жаны жай албагандыгы, тил албагандыгы менен айырмаланып турат.

2. Маанисиз сөздөрү бар ырлар. Жаргон, уят сөздөр камтылган ырлар балдар үчүн эмес. Анткени бала кабыл алган нерсесин бат эстеп калгандыктан аны кийин жаман адаттан арылтуу кыйын болуп калат.

3. Абдан жай ыргактагы музыка. Тынч, жеңил музыка балдар үчүн жакшы. Бирок чеги менен угузуу керек. Күн бою жай музыканы укканда бала тажап, музыкадан бат көңүлү калат.

4. Бир эле жанрдагы музыка. Кечке классикалык музыканы угуза бербестен, балдар ырларын, эстрадалык, элдик музыканы да аралаштыруу шарт.

Бешик ырынын балага таасири

Бешик ыры - баланы уктатуучу каражат. Ата-бабалар баланын тарбиясы дал ушул бешик ырынан башталат деп эсептешкен. Бешик ыры баланы бат уктатып эле тим болбостон, эне бешик ыры аркылуу баласынан чың ден соолуктуу, акылдуу бала болуп өсүшүн суранат. Анын төмөнкүдөй пайдалуу жактарын психологдор менен дарыгерлер изилдеп чыгышкан:

– Бала аз ыйлап, бат сооронот жана бат уктайт.

– Баланын баш мээсинин кызматы бузулганда, жүрөгү жай соккондо, дем алуусу, ичегилери жабыркаганда бешик ырын ырдоо натыйжалуу. Бул аркылуу баланын сүйлөөсү менен кыймылынын жабыркоосунун алдын алган болобуз.

– Бешик ыры балага эле оң таасир бербестен, эненин психикалык абалына да пайда келтирет. Мисалы, кош бойлуу кезде бешик ырын ырдаса, кош бойлуулугу жана талгагы жеңил өтөт.

– Артериалдык кан басымы нормалдашат. Мындан улам балага көп өлчөмдө кычкылтек барып, жүрөгүнүн жыйрылышы азаят.

– Эмчек сүтү көп бөлүнүп чыгат. Бул баланын ден соолугуна оң таасир тийгизет.

 

Музыкалык аспаптарды баланын жаш курагына жараша тандоо

Баланы музыкалык мектепке же ийримге берерден мурда анын жаш курагына кайсы музыкалык аспап туура келерин билип алуу зарыл.

Пианино, фортепиано. Бул аспаптар баланын музыкага көңүл коюусун жана сезүүсүн жөнгө салат. 3-4 жаштагы балдар үчүн ылайыктуу.

Кылдуу музыкалык аспаптар. Комуз, кыл кыяк, гитара сыяктуу кылдуу музыкалык аспаптар баланын артериалдык кан басымын нормалдаштырып, кан айлануу системасын жана жүрөгүнүн согушун жөнгө салат. 6-8 жаштагы балдар үчүн ылайыктуу.

Үйлөмө аспаптар. Саксофон, труба дем алуу системасынын ишин жакшыртып, өпкө, бронханы тазалайт. 11-12 жаштагы балдарга ылайыктуу.

Урма музыкалык аспаптар. Жүрөктүн согушун, кан айланууну жакшыртат жана боорго оң таасир берет. 8-10 жаштагы балдар үчүн.

Гармонь, аккордеонду көтөрүп жүрүү балдар үчүн оор. Эгер балаңыз бул аспаптарга кызыкса, 7 жашынан баштап үйрөтсөңүз болот.

 

Шааркан Абдуллаева