Кээде адам өз жашоосун өзү куруп жаткандай сезилет. Бирок айрым мамилелер, коркуулар жана чечимдер бала кезде көргөн окуялардын таасири менен кайталанышы мүмкүн. Психологияда мындай көрүнүш үй-бүлөлүк сценарий деп түшүндүрүлөт.
«Апам башынан өткөргөн окуя менин да жашоомдо кайталанды»
Бишкек шаарынын тургуну Айжан 32 жашта. Турмушка чыкканына сегиз жыл болуп, эки балалуу болгон. Бирок акыркы эки жылда жолдошу үйүнө кеч келип, бара-бара үй-бүлөсүнө көңүл бурбай баштаган.
Көп өтпөй Айжан күйөөсүнүн башка аял менен мамилеси бар экенин билет. Чындык ачыкка чыккандан кийин жолдошу үйдөн чыгып, ошол аял менен жашап калган.
Бул окуя Айжанга өзгөчө оор тийген. Анткени анын бала чагында да ушундай окуя болгон: Айжан үч жашында атасы апасын таштап, башка аялга үйлөнүп кеткен. Апасы кызын жалгыз чоңойтуп, өмүр бою:
«Кызым, сен мендей болбо», — деп айтып келген.
Айжан да өзүнө: «Менин жашоом башкача болот», — деп сөз берчү. Бирок жылдар өткөндөн кийин апасы башынан өткөргөн тагдыр анын жашоосунда да кайталангандай болду.
Үй-бүлөлүк сценарий деген эмне?
Бала жарык дүйнөгө келгенден тартып жашоону ата-энесинен үйрөнөт. Ал ата-энесинин бири-бирине кандай мамиле кылганын, көйгөйлөрдү кантип чечкенин, сүйүүсүн кандай билдиргенин, акчага жана үй-бүлөгө кандай көз карашта болгонун байкап өсөт.
Убакыт өткөн сайын бул көрүнүштөр баланын аң-сезиминде:
«Үй-бүлөлүк жашоо ушундай болот»,
деген ички түшүнүккө айланышы мүмкүн.
Мисалы, кыз бала апасынын өмүр бою өз каалоолорунан баш тартып, баарына чыдап жашаганын көрсө, өзү да кийин көйгөйлүү мамиледен чыгууда кыйналышы ыктымал. Үйдө «акча табуу өтө оор» деген сөз көп айтылса, баланын каржыга болгон мамилеси да ошол ишенимдин негизинде калыптанышы мүмкүн.
Бирок үй-бүлөлүк сценарий — өзгөртүүгө болбой турган тагдыр эмес. Бул бала кезде калыптанып, кийин адамдын тандоолоруна таасир эткен психологиялык үлгү.
Эмне үчүн адам ата-энесинин жашоосун кайталайт?
Бала кезде көргөн окуялар, уккан сөздөр жана сезген эмоциялар адамдын ички ишенимдерин калыптандырат.
Мисалы:
- «Эркектер бир күнү сөзсүз таштап кетет»;
- «Жакшы аял баарына чыдашы керек»;
- «Үй-бүлөнү сактоо үчүн өзүмдү унутушум керек»;
- «Башкалардын көңүлү менин каалоомдон маанилүү»;
- «Мен жалгыз калуудан коркушум керек».
Мындай ишенимдер адамдын аң-сезиминде терең сакталып, кийин мамиле тандоосуна, өзүн алып жүрүүсүнө жана чек коё билүүсүнө таасир этиши мүмкүн.
Үй-бүлөлүк сценарий сизге таасир этип жатканын кантип билсе болот?
Төмөнкү суроолорго чынчыл жооп берип көрүңүз:
- «Апам же атам кандай жашаса, мен да ошондой болуп калдым» деген ой сизге келеби?
- Жашооңузда бир эле көйгөй же окшош мамиле кайра-кайра кайталанабы?
- Өзүңүз каалабаган чечимди кабыл алып, кийин «эмне үчүн ушундай кылдым?» деп өкүнөсүзбү?
- Мамиле, акча же үй-бүлө тууралуу бала кезде уккан сөздөр бүгүнкү күндө да сизге таасир этеби?
- «Ата-энемдин каталарын кайталабайм» десеңиз да, кайра эле ошондой абалга туш болосузбу?
- Башкалардын көңүлүн өз каалооңуздан жогору койгон учурлар көп болобу?
«Ооба» деген жооптор көп болсо, үй-бүлөлүк сценарий жашооңузга таасир этип жаткан болушу мүмкүн. Бирок муну аңдап түшүнүү — өзгөрүүнүн биринчи кадамы.
Үй-бүлөлүк сценарийден кантип чыгууга болот?
1. Кайталанып жаткан көрүнүштөрдү байкаңыз
Өзүңүзгө төмөнкү суроолорду бериңиз:
- Менин мамилелеримде эмне кайра-кайра кайталанат?
- Кандай учурда өз каалоомдон баш тартам?
- Эмнеден коркуп, туура эмес мамиледе калып жатам?
- Бул ой чындап меникиби же бала кезде уккан сөзбү?
Көйгөйдү аңдабай туруп аны өзгөртүү кыйын.
2. Эски жана жаңы сценарийди жазыңыз
Бир баракты эки тилкеге бөлүңүз. Бир жагына сизге тоскоол болгон эски ишенимдерди, экинчи жагына өзүңүз каалаган жаңы ишенимдерди жазыңыз.
Эски сценарий:
«Мен дайыма баарына жагышым керек».
Жаңы сценарий:
«Мен өз каалоомду да эске алууга укуктуумун».
Эски сценарий:
«Жакшы аял өзүн унутушу керек».
Жаңы сценарий:
«Өзүмө кам көрүү — үй-бүлөмдөн баш тартуу эмес».
Эски сценарий:
«Чек коюу — жамандык».
Жаңы сценарий:
«Чек коюу — өзүмдү коргоонун белгиси».
Мындай көнүгүүнү бир нече күн кайталап, жаңы ишенимдерди күн сайын окуп туруу сунушталат.
3. Өзүңүздү күнөөлөбөңүз
Жолдошуңуздун чыккынчылыгы же кетип калуусу үчүн жоопкерчилик толугу менен сизге жүктөлбөйт. Башка адамдын чечимин өзүңүздүн кемчилигиңиз катары кабыл алуу туура эмес.
Үй-бүлөлүк сценарий айрым мамилелерге чыдап жүрүүгө же кооптуу белгилерди көз жаздымда калтырууга таасир этиши мүмкүн. Бирок башка адамдын жасаган иши үчүн ал өзү жооп берет.
4. Чек коюуну үйрөнүңүз
Көп аялдар «жакшы аял», «жакшы келин» же «жакшы эне» болуу үчүн өзүнүн каалоолорун экинчи орунга жылдырат.
Чек коюу деген:
- орой мамилеге макул болбоо;
- өз оюн ачык айтуу;
- жардам сурай билүү;
- дайыма эле «ооба» дебөө;
- өз коопсуздугун жана кадыр-баркын коргоо.
5. Жардам суроодон тартынбаңыз
Эгер бала кездеги окуялар дагы деле оор сезимдерди жаратып, мамилеңизге жана күнүмдүк жашооңузга тоскоол болуп жатса, психолог менен иштөө пайдалуу болушу мүмкүн.
Адис кайталанып жаткан үлгүлөрдү байкоого, бала кезде калыптанган ишенимдерди талдоого жана жаңы чечимдерди кабыл алууга жардам берет.
Ата-энеңиздин тагдыры — сиздин келечегиңиз эмес
Адам ата-энесинин тарыхын урматтай алат, бирок аны сөзсүз кайталоого милдеттүү эмес.
Сиз апаңыздан же атаңыздан көргөн жашоо үлгүсүн өзгөртө аласыз. Ал үчүн биринчи кезекте кайталанып жаткан көрүнүштөрдү байкап, өз ишенимдериңизди талдап, жаңы чек коюп, башкача чечим кабыл алууну үйрөнүү маанилүү.
Үй-бүлөлүк сценарийди түшүнгөн учурдан тартып адам өзүнүн жаңы тарыхын жаза баштайт.
